W sierpniu 1934 roku w Gnadenfrei – dzisiejszej Piławie Górnej – miało miejsce wydarzenie, które przez lata pozostawało na marginesie lokalnej pamięci. Młodzi członkowie miejscowej gminy Braci Morawskich publicznie zadeklarowali wierność Adolfowi Hitlerowi i narodowemu socjalizmowi. Uroczystość miała charakter zbiorowy – uczestnicy wystąpili w mundurach partyjnych, ze sztandarami, deklarując chęć życia „prawdziwym narodowym socjalizmem”.
Kim był Gerhard Veil?
Za inicjatywą stał Gerhard Veil z Gnadenfrei, który dążył do utworzenia „Deutsche Brüdergemeine” – niemieckiej wspólnoty braci morawskich wzorowanej na ruchu „Deutsche Christen”. Ten ostatni usiłował podporządkować chrześcijaństwo ideologii nazistowskiej, eliminując z niego wszystko, co uznawano za „nieniemieckie”. Władze zwierzchnie Kościoła (Unität) odrzuciły koncepcję Veila jako sekciarstwo, jednak sama próba została udokumentowana.
Nie był to odosobniony przypadek
Kierownictwo braci morawskich odnotowywało, że NSDAP cieszyła się znaczną popularnością wśród niemieckich gmin, w tym w Gnadenfrei. Pięć lat później, w 1939 roku, Gerhard Veil pojawia się w polskich Archiwach Państwowych jako Propagandaleiter NSDAP – Ortsgruppe Gnadenfrei, czyli szef propagandy miejscowej organizacji partyjnej.
„To jest ta część historii, która najłatwiej ginie pod opowieścią o kościele, chórze, ogrodach, rzemiośle i religijnej wspólnocie” – czytamy w źródle.
1 września 1939 roku miejscowi mężczyźni wzięli udział w „Polenfeldzug” – kampanii przeciw Polsce. Nie była to wyprawa turystyczna, lecz wojna, podczas której niemiecka armia od pierwszych dni dokonywała egzekucji polskich jeńców i cywilów. Mieszkańcy Gnadenfrei byli częścią tej machiny.
Pamięć bez idealizacji
Przedwojenne Gnadenfrei było niemieckim miasteczkiem w państwie Hitlera, a jego mieszkańcy nie stali poza historią tego państwa – uczestniczyli w niej aktywnie. Historia braci morawskich to historia tamtych ludzi. Warto ją poznawać, ale nie idealizować – bo nie jest to nasza historia, lecz historia miejsca, w którym dziś leży Piława Górna.
Źródło: Dietrich Meyer, „Zinzendorf und die Herrnhuter Brüdergemeine: 1700–2000”; Facebook – post z 27 września 2026.
Źródło: Nasza Piława Górna
Fot. facebook.com
